Poniedziałek, 26 września 2016 r. imieniny: Cypriana, Justyny, Łucji Poniedziałek XXVI tygodnia okresu zwykłego | Wspomnienie dowolne Świętych męczenników Kosmy i Damiana, świętych męczenników Wawrzyńca Ruiz i Towarzyszy

Dzieje kościoła św. Jana Chrzciciela w Stargardzie

Dzieje kościoła św. Jana Chrzciciela w Stargardzie

KoĹ›cióĹ‚ Ĺ›w. Jana Chrzciciela w Stargardzie w swojej obecnej formie pochodzi z XV wieku, ale jego tradycja architektoniczna i historyczna stawia go na pierwszym miejscu wĹ›ród istniejÄ…cych w mieĹ›cie Ĺ›wiÄ…tyĹ„.

Historia joannitów w Stargardzie rozpoczyna siÄ™ najpewniej w roku 1181, kiedy to ksiÄ…ĹĽÄ™ szczeciĹ„ski BogusĹ‚aw I (+ 1187 r.) i jego syn BogusĹ‚aw II (+ 1220) nadali im ”dwór” z kilkoma wsiami. Joannici osadzeni zostali w pobliĹĽu ówczesnego placu targowego na lewym brzegu Iny, w tak zwanym ”Nowym Stargardzie”, nieopodal szlaku Szczecin - BiaĹ‚ogard. Bulla papieĹĽa Lucjusza III (1181 - 1185) z roku 1182 spotykamy wzmiankÄ™ o ”braciach w czechach, Polsce i na Pomorzu”, ale do koĹ„ca nie wiadomo których ”braci z Pomorza” miano na myĹ›li, czy tych ze Starego SĹ‚awna czy ze Stargardu. MoĹĽliwe jest równieĹĽ, ĹĽe od nadania ziemi do przybycia konwentu upĹ‚ynęło kilkanaĹ›cie lat.

W roku 1229 ksiÄ…ĹĽÄ™ Barnim I wraz ze swojÄ… matkÄ… MirosĹ‚awÄ… potwierdzili stan posiadania stargardzkich joannitów. W dokumencie wymienione sÄ… ich dobra na Ziemi Stargardzkiej: Ĺ»alÄ™cino , Kolin, Tychno (uroczysko na poĹ‚udniowy wschód od Stargardu), Strachocin, Ulikowo , SadĹ‚owo, KlÄ™pino , Łęczyca i kilka innych, które albo zmieniĹ‚y w ciÄ…gu dziejów nazwy, albo przestaĹ‚y istnieć.

DziaĹ‚alność stargardzkich joannitów zostaĹ‚a odnotowana dopiero w roku 1234. W tym czasie pojawiajÄ… siÄ™ w ĹşródĹ‚ach postać komandora Chalo i jego brata Chrystiana. Przez caĹ‚y XIII wiek siedziba konwentu mieĹ›ciĹ‚a siÄ™ na przemian w Stargardzie, Suchaniu i bliĹĽej niezidentyfikowanej miejscowoĹ›ci o nazwie KupaĹ„. Wiadomo równieĹĽ, ĹĽe ”dom” stargardzkich joannitów próbowaĹ‚ otworzyć filiÄ™ w Goleniowie, której ksiÄ…ĹĽÄ™ta pomorscy nadali nawet kilka wsi, ale wkrótce dobra te zostaĹ‚y przekazane cystersom z Wolina.

W 1237 roku joannici wzbogacili swoje posiadĹ‚oĹ›ci o ziemie leĹĽÄ…ce na pograniczu pomorsko - wielkopolskim z siedzibÄ… w Korytowie nieopodal Choszczna. RozpoczÄ™ci takĹĽe starania o poĹ‚Ä…czenie tych dóbr z posiadĹ‚oĹ›ciami w okolicach Stargardu. Wkrótce, prawdopodobnie w wyniku niespĹ‚aconych dĹ‚ugów Barnima I, rozgorzaĹ‚ spór miedzy joannitami a ksiÄ™ciem. Po stronie ksiÄ™cia opowiedziaĹ‚o siÄ™ rycerstwo pomorskie i opat cysterski z KoĹ‚bacza . KsiÄ…ĹĽÄ™ zagarnÄ…Ĺ‚ klasztorne dobra na Ziemi Stargardzkiej oraz zamek w Reczu , naleĹĽÄ…cy do joannitów korytowskich . Zakon wniósĹ‚ skargÄ™ do Rzymu, a wysĹ‚any latem 1268 roku legat papieski, dominikanin Albert Magnus, biskup z Ratyzbony, nie mogÄ…c nakĹ‚onić ksiÄ™cia do zwrotu zagrabionych dóbr obĹ‚oĹĽyĹ‚ go klÄ…twÄ…. Los ksiÄ™cia podzieliĹ‚ opat z KoĹ‚bacza i rycerstwo, stojÄ…ce po stronie Barnima I. WysĹ‚annicy biskupa, wiozÄ…cy ekskomunikÄ™, zostali napadniÄ™ci i zginÄ™li. Incydent ten staĹ‚ siÄ™ powodem klÄ…twy, którÄ… obĹ‚oĹĽone zostaĹ‚o caĹ‚e ksiÄ™stwo. Jak skoĹ„czyĹ‚ siÄ™ spór, nie wiadomo. Wiadomo jednak, ĹĽe juĹĽ w roku 1280 joannici odzyskali dobra stargardzkie, natomiast ziemie korytowskie zostaĹ‚y w posiadaniu margrabiów brandenburskich.

Oprócz ”domu”, czyli klasztoru, joannici wybudowali w Stargardzie kaplicÄ™ pod wezwanie Ĺ›w. Jana Chrzciciela. O czasie jej budowy i ksztaĹ‚cie nie zachowaĹ‚y siÄ™ niestety ĹĽadne informacje pisane. MoĹĽemy jedynie rekonstruować jej formÄ™ z fragmentów pozostaĹ‚ych w filarach obecnego prezbiterium koĹ›cioĹ‚a Ĺ›w. Jana. W 1980 roku w dolnej partii filarów odkryto granitowe kwadry, uĹ‚oĹĽone w warstwy, starannie opracowane i poĹ‚Ä…czone z cokoĹ‚ami. Znalezisko to kaĹĽe datować powstanie kaplicy na poĹ‚owÄ™, wzglÄ™dnie ostatniÄ… ćwierć XIII wieku. MoĹĽliwe, ĹĽe nastÄ…piĹ‚o to po odzyskaniu przez joannitów zagarniÄ™tych uprzednio dóbr stargardzkich w roku 1280. Kaplica byĹ‚a obiektem salowym, na planie prostokÄ…ta, o dĹ‚ugoĹ›ci okoĹ‚o 22,4 metra. Dwa kwadratowe przÄ™sĹ‚a, które tworzyĹ‚y podziaĹ‚ wnÄ™trza, sÄ… typowe dla pomorskiej architektury wczesnogotyckiej lub tak zwanego okresu przejĹ›ciowego miÄ™dzy sztukÄ… romaĹ„skÄ… a gotykiem. Podobne rozwiÄ…zanie znajdujemy w prezbiterium koĹ›cioĹ‚a Ĺ›w. Maurycego w Pyrzycach. UjawniajÄ… siÄ™ tu równieĹĽ zwiÄ…zki z architekturÄ… zakonu templariuszy z Nowej Marchii, jak równieĹĽ z architekturÄ… koĹ›cioĹ‚ów wiejskich, jak choćby w Rurce koĹ‚o Chojny, ZiemomyĹ›lu , Strachocimie czy w Warszynie.

Czas wznoszenia ołtarzy.

Pod koniec XIII wieku konwent stargardzkich joannitów zaczÄ…Ĺ‚ przeksztaĹ‚cać siÄ™ w parafialny. Pierwszym znanym z imienia i nazwiska kapĹ‚anem - joannitÄ… byĹ‚ Ludolf von Holenbeck , wystÄ™pujÄ…cy w dokumentach ksiÄ™cia Ottona I (1279 - 1344). W tym czasie, oprócz patronatu nad kaplicÄ… Ĺ›w. Jana Chrzciciela, zakonnicy opiekowali siÄ™ farnym koĹ›cioĹ‚em Panny Marii, co zleciĹ‚ braciom w roku 1350 biskup kamieĹ„ski Jan I (+ 1370 r.). W zwiÄ…zku z tym joannici z Suchania ustanowili rocznÄ… rentÄ™ na utworzenie wikariatów przy koĹ›ciele Ĺ›w. Jana i przy koĹ›ciele mariackim.

W roku 1360 parafiÄ™ satrgardzkÄ… obsĹ‚ugiwaĹ‚o dwóch kapĹ‚anów. Proboszczem obu koĹ›cioĹ‚ów miasta byĹ‚ joannita, który braĹ‚ udziaĹ‚ w zebraniach kapituĹ‚y zakonnej. Jednym z jego obowiÄ…zków - co moĹĽe dziĹ› wydać siÄ™ bardzo interesujÄ…ce - byĹ‚o dostarczanie do zamku biskupiego corocznie dwóch beczek ”przedniego piwa stargardzkiego”. Wkrótce proboszczowi podlegali juĹĽ trzej wikariusze, utrzymywani z dóbr zakonnych w KlÄ™pinie i SadĹ‚owie.

Sytuacja w XIV wieku przedstawiaĹ‚a siÄ™ zatem nastÄ™pujÄ…co. W Stargardzie pozostali jedynie kapĹ‚ani - joannici, natomiast rycerze - joannici przenieĹ›li siÄ™ na dobre do Suchania. MogĹ‚o to być zwiÄ…zane z ogólnÄ… póĹşnoĹ›redniowiecznÄ… tendencjÄ… wyprowadzania klasztorów z miast i sytuowania ich na wsi. Podobnie robili templariusze. Nowotworzone konwenty w KlÄ™pinie czy w Kolinie miaĹ‚y wiÄ™c charakter typowo wiejski. PozostaĹ‚oĹ›ciÄ… tendencji duszpasterskich w miastach byĹ‚ patronat joannitów na parafiami w Chojnie, Choszcznie czy w naszym Stargardzie. Faktu tego dowodzÄ… równieĹĽ ksiÄ™gi liturgiczne z przeĹ‚omu XIV i XV stulecia pochodzÄ…ce z koĹ›cioĹ‚a mariackiego w Stargardzie, których cechy wskazujÄ… na pochodzenie joannickie.

W poĹ‚owie XIV stulecia w kaplicy Ĺ›w. Jana Chrzciciela rozpoczÄ…Ĺ‚ siÄ™ proces fundowania oĹ‚tarzy. W roku 1351 Odylia, ĹĽona rzemieĹ›lnika z Nowogardu - Heinricha Schmidta, ufundowaĹ‚a oĹ‚tarze ku czci Ĺ›w. Andrzeja ApostoĹ‚a, Ĺ›w. Hieronima i Ĺ›w. MaĹ‚gorzaty. W 1357 roku proboszcz z Choszczna - Johann von Holland, zgodnie z testamentem mieszczanina stargardzkiego Heinricha Arnswalde , przekazaĹ‚ pieniÄ…dze na utworzenie wikariatu w miejscu - jako podajÄ… ĹşródĹ‚a - ”tworzÄ…cym kÄ…t części poĹ‚udniowej koĹ›cioĹ‚a” (dzisiaj jest tam sklepik parafialny). W miejscu tym zaczÄ™to w szczególny sposób czcić ”CiaĹ‚o Ĺ›wiÄ™te” - czyli NajĹ›wiÄ™tszy Sakrament oraz Ĺ›wiÄ™tach: Marka EwangelistÄ™, Fabiana, Sebastiana, Augustyna, Łukasza EwangelistÄ™ i Ĺ›w. GertrudÄ™. Trzy lata póĹşniej mistrz zakonu joannitów wydaĹ‚ pozwolenie na przyjmowanie jaĹ‚muĹĽny w kaplicy Ĺ›wiÄ™tojaĹ„skiej.

W 1364 r. burmistrz Stargardu, niejaki Heinrich von Lassen , przekazaĹ‚ zakonowi sześć Ĺ‚anów ziemi na rzecz utworzenia wikariatu, czczÄ…cego Trzech króli i Ĺ›w. Eustachego. Dwa lata póĹşniej ten sam burmistrz ofiarowaĹ‚ braciÄ… kolejne pięć Ĺ‚anów ziemi pod KlÄ™pinem , z których miaĹ‚ siÄ™ utrzymywać kolejny wikariat. Tym razem nowy wikariat poĹ›wiÄ™cono Trójcy PrzenajĹ›wiÄ™tszej, Ĺ›w. Andrzejowi ApostoĹ‚owi, Ĺ›w. Dorocie oraz Ĺ›wiÄ™tym dzisiaj juĹĽ zupeĹ‚nie zapomnianym, a w Ĺ›redniowieczu popularnym - Ĺ›w. Martynianowi , Ĺ›w. Processusowi i Ĺ›w. Eulalii. Wikariat ten zostaĹ‚ jeszcze wzbogacony dwoma Ĺ‚anami ziemi, ofiarowanymi skarbnika Rady Miejskiej Heinricha Küssow . Na tym oczywiĹ›cie fundacje siÄ™ nie skoĹ„czyĹ‚y, ale nie chcemy nuĹĽyć czytelnika wymienianiem nazwisk stargardzkich dobrodziejów i opisem ich darowizn.

Wypada wytĹ‚umaczyć czytelnikowi jakiej wielkoĹ›ci byĹ‚y wspomniane darowizny. W Ĺ›redniowieczu uĹĽywano dość róĹĽnorodnych form mierzenia powierzchni ziemi uprawnej. ”Łan”, o którym byĹ‚a mowa, teĹĽ nie jest jednoznaczny. Znano na przykĹ‚ad Ĺ‚an ”kmiecy”, który wynosiĹ‚ niespeĹ‚na 4 hektary. Ale znano równieĹĽ Ĺ‚an ”staropolski”, który obejmowaĹ‚ okoĹ‚o 150 hektarów. MoĹĽemy jednak siÄ™ domyĹ›lać, ĹĽe w darowiznach stargardzkich mowa jest o Ĺ‚anie ”frankoĹ„skim”, zwanym równieĹĽ ”niemiecki”, odpowiadajÄ…cym powierzchni okoĹ‚o 25 hektarów.

Powstanie kaplicy Najświętszego Sakramentu

Historia kultu BoĹĽego CiaĹ‚a w kaplicy Ĺ›w. Jana Chrzciciela w Stargardzie siÄ™ga roku 1388. Wtedy to duchowny Reynoldus Block zapisaĹ‚ 200 marek (które dĹ‚uĹĽne mu byĹ‚o miasto DÄ…bie) na wykonanie oĹ‚tarza CiaĹ‚a Chrystusowego. Wykonawcy jaĹ‚muĹĽny jednak zbytnio siÄ™ nie spieszyli. Z roku 1401 pochodzi wzmianka, ĹĽe fundacja zostaĹ‚a potwierdzona przez ówczesnego biskupa kamieĹ„skiego MikoĹ‚aja von Schippenbeila , który rzÄ…dziĹ‚ diecezjÄ… od 1398 do 1410 roku. OĹ‚tarz zostaĹ‚ zaĹ‚oĹĽony dopiero w roku 1429 przez ksiÄ™dza Alberta Tuschera , który dodatkowo wyĹ‚oĹĽyĹ‚ jeszcze 200 marek, aby w kaĹĽdy czwartek odprawiaĹ‚a siÄ™ przy nim jedna Msza Ĺ›wiÄ™ta.

Fundacja oĹ‚tarza CiaĹ‚a Chrystusowego zwiÄ…zana byĹ‚a z powstaniem Bractwa CiaĹ‚a Ĺ›wiÄ™tego (czyli NajĹ›wiÄ™tszego Sakramentu). Bractwo zostaĹ‚o powoĹ‚ane do ĹĽycia za zgodÄ… biskupa Filipa von Retzberg , sprawujÄ…cego urzÄ…d od roku 1370 do 1395. Na czĹ‚onków zaĹ‚oĹĽycieli Bractwa skĹ‚adaĹ‚o siÄ™ 24 kapĹ‚anów oraz Ĺ›wieckich róĹĽnego pokroju spoĹ‚ecznego. W roku 1394 biskup pomocniczy z Kamienia Pomorskiego wymieniĹ‚ nazwiska duchownych zasiadajÄ…cych w Kaplicy CiaĹ‚a Chrystusowego. Byli nimi Dietrich Gabin (albo Gobbin ) i Gerhard Konow . Kaplica z oĹ‚tarzem znajdowaĹ‚a siÄ™ poczÄ…tkowo zapewne poza kaplicÄ… Ĺ›w. Jana Chrzciciela. PóĹşniej przeniesionÄ… jÄ… do kaplicy dobudowanej od strony póĹ‚nocnej.

Jak juĹĽ wspomnieliĹ›my, powstanie Kaplicy CiaĹ‚a Chrystusowego zwiÄ…zane byĹ‚o z utworzeniem Bractwa CiaĹ‚a Ĺ›wiÄ™tego, jak w Ĺ›redniowieczu czÄ™sto nazywano NajĹ›wiÄ™tszy Sakrament. Bractwa, czyli konfraternie znane sÄ… w KoĹ›ciele od IV wieku. SkupiaĹ‚y ludzi, którzy chcieli siÄ™ zbawić przez wspólne odprawianie poboĹĽnych praktyk, ale i przez zatroskanie o konkretne potrzeby KoĹ›cioĹ‚a i miasta. W XIII i XIV stulecia bractwa przeĹĽywaĹ‚y swój zĹ‚oty wiek. ByĹ‚o to podyktowane sprzyjajÄ…cÄ… sytuacjÄ… spoĹ‚ecznÄ… i gospodarczÄ… gĹ‚ównie Ĺ›rodowisk miejskich. Do bractw zapisywali siÄ™ zarówno duchowni jak i Ĺ›wieccy, próbujÄ…c w ten sposób peĹ‚niej przeĹĽywać i manifestować swojÄ… wiarÄ™ i przywiÄ…zanie do KoĹ›cioĹ‚a. SĹ‚ynny synod w Bordeaux (we Francji) z roku 1255 podaje jak szeroki byĹ‚ zakres dziaĹ‚alnoĹ›ci bractw. Konfratrzy dbali o koĹ›cióĹ‚ i jego wyposaĹĽenie, troszczyli siÄ™ o budynki i o Ĺ›wiatĹ‚o (zakup Ĺ›wiec), o ksiÄ™gi i szaty liturgiczne, organizowali uroczystoĹ›ci pogrzebowe, modlili siÄ™ za zmarĹ‚ych, posĹ‚ugiwali chorym, zbierali jaĹ‚muĹĽnÄ™, opiekowali siÄ™ biednymi. Ale dziaĹ‚ali takĹĽe na rzecz miasta: naprawiali mosty i drogi, pracowali przy zapobieganiu powodzi, spieszyli z pomocÄ… dotkniÄ™tym rozmaitymi klÄ™skami natury.

Bractwa Ciała Chrystusowego zaczęły powstawać w Europie po roku 1264, kiedy to papież Urban IV encykliką Tranciturus wprowadził w Kościele Powszechnym nowe święto ku czci Bożego Ciała. Stargardzkie bractwo z pewnością nie odbiegało od innych. Miało także podobne cele. Jednak pierwszorzędnym zadaniem konfraterni było szerzenie kultu Najświętszego Sakramentu przez modlitwę, towarzyszenie kapłanowi udającemu się z ostatnią posługą do umierających oraz udział w procesjach ze świecami.

Budowa kościoła

Zaczęło siÄ™ roku 1398, kiedy to generaĹ‚ zakonu joannitów Detlev von Wolden zawarĹ‚ umowÄ™ z burmistrzem Stargardu i RadÄ… Miasta, na mocy której miasto przejęło patronat nad Ĺ›wiÄ™tojaĹ„skÄ… Ĺ›wiÄ…tyniÄ…, a zakonnicy zadowolili siÄ™ patronatem honorowym. Joannici zrzekli siÄ™ prawa do odprawiania osobistej Mszy i do Ĺ›piewania godzin kanonicznych (brewiarza, czyli modlitewnika kapĹ‚aĹ„skiego) zarówno w koĹ›ciele Ĺ›w. Jana jak równieĹĽ w koĹ›ciele Mariackim. Mimo to posĹ‚uga duszpasterska w obu koĹ›cioĹ‚a pozostaĹ‚a w rÄ™kach joannitów.

CaĹ‚ość wydarzeĹ„ spowodowaĹ‚a zapewne chęć rozbudowy kaplicy Ĺ›wiÄ™tojaĹ„skiej w koĹ›cióĹ‚ pod patronatem Rady Miasta. Przez dziesięć lat zbierano odpowiednie fundusze, aby w 1408 roku rozpocząć jednoczeĹ›nie budowÄ™ wieĹĽy i korpusu koĹ›cioĹ‚a. O rozpoczÄ™ciu budowy informuje tablica wmurowana w Ĺ›cianÄ™ wieĹĽy, wykonana z wapienia, które mieĹ›ci nastÄ™pujÄ…cy Ĺ‚aciĹ„ski napis: ”a zostaĹ‚a w roku 1408, w dniu mÄ™czeĹ„stwa Ĺ›w. Jerzego [24 kwietnia] przy pomocy Panów Mateusza Schonenbercha , Henninga Busselera , Henryka Bachwerka prowizoriów tego koĹ›cioĹ‚a. DzieĹ‚o BoĹĽe zostaĹ‚o rozpoczÄ™te”.

Kaplica Ĺ›w. Jana staĹ‚a siÄ™ teraz prezbiterium nowego koĹ›cioĹ‚a. Od zachodu rozpoczÄ™to budować wieĹĽÄ™. Natomiast przestrzeĹ„ miÄ™dzy prezbiterium a wieĹĽÄ… powoli zaczÄ…Ĺ‚ siÄ™ przeradzać w korpus koĹ›cioĹ‚a - niewielki, bo i miejsca nie byĹ‚o dosyć - o szerokoĹ›ci 22,8 m i dĹ‚ugoĹ›ci 16,7 m. Wkrótce zaĹ‚oĹĽono teĹĽ sklepienia gwieĹşdziste w ksztaĹ‚cie oĹ›mioramiennych gwiazd.

Na jednym z najstarszych widoków Stargardu pochodzÄ…cym z XVII stulecia (przechowywanym dzisiaj w Archiwum PaĹ„stwowym w Szczecinie) wieĹĽa koĹ›cioĹ‚a posiada krenelaĹĽ, czyli zwieĹ„czenie w postaci prostokÄ…tnych zÄ™bów, charakterystyczne dla Ĺ›redniowiecznych budowli obronnych. Z jego wieĹ„ca natomiast wyrasta ostrosĹ‚up.

Prace przy ukoĹ„czeniu wieĹĽy trwaĹ‚y do roku 1429. W tym teĹĽ roku wzniesiono od poĹ‚udnia KaplicÄ™ MariackÄ…. Dzisiaj w tym miejscu mieĹ›ci siÄ™ wejĹ›cie na wieĹĽÄ™. Ufundowanie najstarszego z dzwonów Ĺ›wiÄ™tojaĹ„skich w roku 1463 wydaje siÄ™ wieĹ„czyć caĹ‚y proces budowlany.

W poĹ‚owie XV stulecia, ĹĽona burmistrza miasta Henninga Mildenitza ufundowaĹ‚a kaplicÄ™, dobudowanÄ… do korpusu koĹ›cioĹ‚a od strony poĹ‚udniowej. Przed rokiem 1480, od póĹ‚nocnej strony wieĹĽy wybudowano kaplicÄ™ zwanÄ… ”turri anexa” (aneks wieĹĽowy). Fundatorem jej byĹ‚ pleban, niejaki Matthäus Schmidt. OkoĹ‚o roku 1470 wzniesiono nawy boczne przy korpusie koĹ›cioĹ‚a, poczym zaczÄ™to budować nowe sklepienie nad prezbiterium w formie czteroramiennych gwiazd. W tym samym okresie musiaĹ‚ powstać zakrystia przylegajÄ…ca do korpusu koĹ›cioĹ‚a od póĹ‚nocy. Zwrócić uwagÄ™ naleĹĽy w tym miejscu na interesujÄ…cy ceglany portal prowadzÄ…cy od wnÄ™trza koĹ›cioĹ‚a do zakrystii.

Kolejnym etapem budowy byĹ‚o wzniesienie obejĹ›cia prezbiterium, a po roku 1500 - szeregu kaplic, które wieĹ„cem otaczajÄ… wschodniÄ… część koĹ›cioĹ‚a. Utworzono w nich sklepienia krzyĹĽowe i krysztaĹ‚owe. Sklepienia krysztaĹ‚owe (nie liczÄ…c tych z koĹ›cioĹ‚a dominikanów w MyĹ›liborzu) sÄ… ewenementem na caĹ‚ym Pomorzy Zachodnim. LiczÄ…c od strony zakrystii wzniesiono nastÄ™pujÄ…ce kaplice: PĹ‚ócienników, Ĺ›w. MikoĹ‚aja, Trzech Króli (pod patronatem joannitów), DziesiÄ™ciu TysiÄ™cy Rycerzy i MÄ™czenników (naleĹĽÄ…cÄ… do rodzin von Köseke , Maskow i Walter), Ĺ›w. Filipa i Jakuba (kaplica piekarzy), KuĹ›nierzy oraz nie istniejÄ…ca dzisiaj kaplicÄ™ Ĺ›w. Andrzeja.

W czasach protestanckich.

Na przeĹ‚omie lat dwudziestych i trzydziestych XVI wieku na Pomorzu dość mocno dawaĹ‚y siÄ™ we znaki wystÄ…pienia zwolenników protestantyzmu. W Samym Stargardzie miaĹ‚ miejsce pierwszy powaĹĽny incydent, kiedy to przybyĹ‚ego do miasta biskupa kamieĹ„skiego Erazma Manteuffla mieszczanie przywitali drwinami i obrzucili bĹ‚otem, nazywajÄ…c go ”wilkiem i obĹ‚udnikiem”. Ostatecznie zwoĹ‚any do Trzebiatowa sejm stanów pomorskich, na którym obecni byli ksiÄ…ĹĽÄ™ta, duchowieĹ„stwo katolickie i protestanckie, wprowadziĹ‚ w roku 1534 na Pomorzu protestantyzm.

Pierwszym protestanckim duchownym w Stargardzie, obejmujÄ…cym urzÄ…d pastora przy koĹ›ciele mariackim, byĹ‚ Hermann Ricke . Wkrótce jednak, bo juĹĽ w roku 1556, zostaĹ‚ przeniesiony do koĹ›cioĹ‚a Ĺ›w. Jana, gdzie miaĹ‚ pozostać do Ĺ›mierci.

W wystroju naszego kościoła poczyniono dość istotne zmiany związane z wprowadzeniem liturgii protestanckiej. Między filarami wybudowano drewniane empory (balkony), a centralne miejsce w świątyni zajęła kazalnica.

Podczas wielkiego poĹĽaru miasta w roku 1635 koĹ›cióĹ‚ Ĺ›w. Jana nie ucierpiaĹ‚. OcalaĹ‚a takĹĽe grupa kilkunastu sÄ…siednich domów. Tragedia przyszĹ‚a jednak kilkadziesiÄ…t lat póĹşniej. W roku 1697 zawaliĹ‚a siÄ™ wieĹĽa koĹ›cioĹ‚a niszczÄ…c prawie wszystkie sklepienia. Przez dwa lata usuwano skutki katastrofy. Zabezpieczano wieĹĽÄ™, zakĹ‚adano nowe sklepienia, wreszcie wymurowano nowy szczyt wieĹĽy w formie dwuspadowego dachu. Nie odbudowano jedynie sklepieĹ„ w samej wieĹĽy oraz w pomieszczeniach przylegajÄ…cych do wieĹĽy od póĹ‚nocy i poĹ‚udnia.

Podczas wojen napoleoĹ„skich koĹ›cióĹ‚ zostaĹ‚ zarekwirowany na pięć lat przez wojska francuskie. W roku 1813 utworzono w Ĺ›wiÄ…tyni lazaret (szpital), potem skĹ‚ad siana, aĹĽ wreszcie zamieniono go w wiÄ™zienie. Nie trzeba opisywać jakie szkody przyniosĹ‚o to szacownej i staroĹĽytnej budowli. Po upadku Napoleona odzyskano koĹ›cióĹ‚ i od razu zadbano o przygotowanie do peĹ‚nienia funkcji religijnych. ZaĹ‚oĹĽono nowe tynki i posadzki, wstawiono witraĹĽe. Czas jednak przyniósĹ‚ nowe kataklizmy. W 1822 roku zerwaĹ‚ siÄ™ dzwon Apostolski, który w dość znacznym stopniu naruszyĹ‚ konstrukcjÄ™ wieĹĽy. Natomiast podczas wichury, która szalaĹ‚a nad miastem w nocy z 29 na 30 listopada 1836 roku, zostaĹ‚ zniszczony dach nad korpusem koĹ›cioĹ‚a. Szybko usuniÄ™to zniszczenia, ale na kompleksowy remont koĹ›cióĹ‚ musiaĹ‚ jeszcze poczekać.

Wiek XIX i XX

PowaĹĽniejsze prace remontowe przeprowadzono we wnÄ™trzu korpusu nawowego w roku 1883, pod kierunkiem Emila Drewsa, a na zlecenie ówczesnego nadburmistrza Stargardu Hermanna E. Pehlemenna . Informuje o tym ĹĽeliwna tablica umieszczona w nawie póĹ‚nocnej nad wejĹ›ciem do zakrystii. Reszta budowli zajÄ™to siÄ™ na przeĹ‚omie 1892 i 1893 roku. Przelicowano wówczas poĹ‚udniowÄ… elewacjÄ™ korpusu, zamurowano portal zachodni w wieĹĽy i naĹ‚oĹĽono nowy - węższy i niĹĽszy. Jednak najbardziej widocznÄ… zmiana byĹ‚o zaĹ‚oĹĽenie nowego heĹ‚mu wieĹĽy, którego wysokość (Ĺ‚Ä…cznie z wieĹĽÄ…) wynosi 99 metrów. Od czasów zniszczenia heĹ‚mu wieĹĽy katedry Ĺ›w. Jakuba w Szczecinie w roku 1945, wieĹĽa Ĺ›wiÄ™tojaĹ„skiej Ĺ›wiÄ…tyni jest najwyĹĽsza na Pomorzu Zachodnim i trzecia w Polsce.

W wyniku natarcia wojsk radzieckich w marcu 1945 roku, częściowemu zniszczeniu ulegĹ‚ dach nad korpusem koĹ›cioĹ‚a, który juĹĽ rok póĹşniej naprawiono. W wieĹĽy natomiast utkwiĹ‚y dwa pociski artyleryjskie. JuĹĽ 12 wrzeĹ›nia 1945 r. PaĹ„stwowy UrzÄ…d Repatriacyjny przekazaĹ‚ w zarzÄ…d i uĹĽytkowanie poprotestancki koĹ›cióĹ‚ Ĺ›w. Jana Chrzciciela. PoĹ›wiÄ™cenia koĹ›cioĹ‚a dokonaĹ‚ 19 czerwca 1946 r. ks. Tadeusz DĹ‚ugopolski TChr , pierwszy duszpasterz proboszcz w powojennym Stargardzie.

Zabytkowe wyposaĹĽenie Ĺ›wiÄ…tyni ulegĹ‚o rozproszeniu. Z poĹĽogi dziejowej ocalaĹ‚o niewiele. W roku 1954 naprawiono dach i odnowiono osiemnastogĹ‚osowe organy. Trzy lata póĹşniej zaĹ‚oĹĽono nowe posadzki, ustawiono balustradÄ™ przed pre­zbiterium, naprawiono dwa dzwony i rozpoczÄ™to prace remontowe na wieĹĽy koĹ›cioĹ‚a. W latach 1958 - 1961 przeprowadzono renowacjÄ™ wnÄ™trza. W tym czasie powstaĹ‚y równieĹĽ polichromie ArchanioĹ‚ów, Ewangelistów i scena Chrztu Chrystusa w Jordanie. W nastÄ™pnych dwóch zaĹ‚oĹĽono instalacjÄ™ elektrycznÄ…, której koĹ›cióĹ‚ byĹ‚ dotÄ…d pozbawiony, oĹ›wietlenie i nagonienie. DziÄ™ki zaangaĹĽowaniu proboszczów: ks. Antoniego Ĺ»mijewskiego i ks. Franciszka WĹ‚odarczyka oraz wielu parafian koĹ›cióĹ‚ nabie­raĹ‚ nowego blasku. W kwietniu 1961 roku nadeszĹ‚a pierwsza partia Ĺ‚awek zaprojektowanych przez architekta poznaĹ„skiego F. Morawskiego. Wykonane zostaĹ‚y przez firmÄ™ z Poznania J. Antczaka. Kilka miesiÄ™cy póĹşniej zakoĹ„czono teĹĽ remont organów. Lata 1968 - 1973 zaowocowaĹ‚y zaĹ‚oĹĽeniem garnituru witraĹĽy wykonanych w pracowni profesora W. OstrzoĹ‚ka w Katowicach. W 1972 roku przeprowadzono konserwacjÄ™ i wymianÄ™ zniszczonych cegieĹ‚ w murach koĹ›cioĹ‚a. W 1976 roku zawisĹ‚y w koĹ›ciele nowe ĹĽyrandole, a w 1978 r. i rozpoczÄ™to prace przy przebudowie prezbiterium. Wymieniono wówczas ceramicznÄ… posadzkÄ™ na marmurowÄ…. W tym samym czasie powstaĹ‚o nowe tabernakulum. W latach 1982 - 1985 powstaĹ‚a nowa, wiÄ™ksza zakrystia, wymieniono teĹĽ poszycie wieĹĽy, a w poĹ‚owie lat 90. wymalowano wnÄ™trze koĹ›cioĹ‚a. W pierwszych latach nowego tysiÄ…clecia wymieniono dachówki na korpusie nawowym, zaĹ‚oĹĽono nowe, boczne drzwi i rozpoczÄ™to kompleksowy remont więźby dachowej na wieĹĽy koĹ›cioĹ‚a. RozpoczÄ™to takĹĽe prace przy regotyzacji wnÄ™trza i adaptacji aneksu wieĹĽowego na kaplicÄ™ NajĹ›wiÄ™tszego Sakramentu.

opr.
Marcin Majewski, Muzeum w Stargardzie
ks . Jarosław Staszewski TChr , proboszcz parafii

ost. aktualizacja: 2012-11-08
Parafia św.Józefa | ul.św.Jana Chrzciciela 1, 73-110 Stargard Szczeciński
biuro@swjozef.stargard.pl